Ang Notebook ni Istakel

(Isang pagbabalik-tanaw pagkatapos kong basahin ang The Unbearable Lightness of Being ni Milan Kundera.)

Panimula

Paumanhin, sa iyo, kung ang aking mga akda’y hindi talagang sadyang tinimpla para magbigay ng inspirasyon (metapisikal man o éklat lang, alam ko sinasamba rin nito ang musa ng literatura at indibidwalismo), sa katotohanang mas masarap makipagtalik kapag ikaw’y nakatayo o kung ikaw’y ay nasa ibabaw at nangangawit na, gayun din, walang pinakamasarap damhin sa larangan ng Buhay kundi ang sariling kalungkutan—at unawain ito.

Tinanong mo ako kung mahal kita. Hindi ako sumagot. Muli kang nagtanong. Tinitigan lang kita.

Oo, iniibig kita.

I - Spiderman, 3:10:15 am

Alam mong matagal ko nang trip magpakamatay! (Dangan nga lamang kasi ay hinihintay ko pa ang prequel ng LOTR na The Hobbit, ang bagal naman kasi ni Peter Jackson eh!). Nakakaburaot din naman kasing tumayo na lang sa isang tabi at ni wala man lang akong iniisip (Sex at Existence at si Kristine Hermosa lang naman ang laman ng isip ko, ‘di ba?) Kaya heto, iniisip ko, gusto ko na talagang magpakamatay.

Iniisip ko nga ako si Spiderman, mag-isa lang akong nakatunghay sa lawak kalangitan sa mga matataas na gusali tulad ng World Trade Center o kaya tatayo akong walang saplot sa mala-higanteng Colossus of Rhodes. Wooossshhh…ang sarap ng hangin. Pakiramdam ko mas magaan pa ako sa lahat ng particle at anti-particle na umuukopa sa bawat espasyo ng matter. Tapos, tatayo ako don sa pinakatuktuk, tatanggalin ko ang maskara ko, at kakausapin ko ang aking kamatayan, “Hey, kiddo! Tell the world I don’t give a damn to their shit and dreams!” Ang sarap siguro non, loaded ka ng angst at kalungkutan. Para akong bangag na rakista.. Tapos bago ako tatalon, hihinga muna ako ng malalim, kinakabahan (kakabahan ka syempre dahil first time mong magpakamatay eh!), sige, hinga pa ng malalim, sisiguraduhin kong may oxygen pa akong nalalanghap. Tapos, titingin ako sa ibaba…makakaramdam ako ng vertigo, pakiramdam ko masusuka ako sa taas ng kinalalagyan ko. Tapos, maaalala kita. At kapag naaalala kita, naaalala ko ang ating rendevouz: ang penthouse, ang terrace, at ang opis nating nagmumukha nang bodega, at tititigan ko ang boung kamaynilaan, feeling ko naglalakbay ako sa interplanetary space, para akong nakalutang sa curvature ng spacetime, nakakatakot. Bubulungan ko ang hangin, susuyuin ko kahit sandali ang haplos nito sa aking nangangatog na buong katawan. Sa puntong ito, ayokong umiyak. Ayokong umiyak dahil sa katotohanang ikaw pa lang ang babaeng iniyakan ko. Bad trip ka naman kasi, eh! Gusto kitang murahin. Ang laki mo naman kasing tanga. Iinom ka lang ng tubig yung may lason pa. Ang saklap, alam mo ba iyon. Parang gusto kitang patayin.

Iiwan ko na ang mundo (Iiyak ba ako?). Pati nga mga Hentai ko at collection ko ng Barely Legal ipinamigay ko na sa basurero naming si Doggie. Sa wakas magkikita na rin kami nina Yogimbo at Alex at Floyd.

Halo! Heto na. Tatalon na si Spiderman. (Teka nga pala, ang Spiderman na sinasabi ko ay yung nasa komiks na kababasa ko pa lamang ngayon at hindi yung nasa Movie ha! Pangit ung movie kasi, ‘alang dating. Hollywood kitsch, ika nga. American Junk. Isa pa ayokong gumanap na gagamboy si Tobey Maguire. Dapat siya na lang si Venom o kaya si Lizard.)

Heto na, tatalon na talaga si Spiderman. Mamimiss kita. Hahawiin ko ang ulap para sa ating dalawa, sabay nating panoorin ang kaligayahan ng mundo, sabay nating iyakan ang kagaguhan ng mundo, sabay nating laitin ang kanilang kalungkutan, samantalang ang ating kaligayahan, kagaguhan at kalungkutan ay itatago natin sa bawat pahina ng librong ating binabasa.

Heto na, tatalon na talaga si Spiderman. Hindi mo ba ako pipigilan? Hindi mo ba ako aawitan? Ipagtitimpla mo ba ako ng kape habang ginagawa ko ang kauna-unahang indie film ko? Magkasama ba nating panonoorin ang In the Mood for Love kahit nauna ka nang umiyak sa melodrama nito? Sasamahan mo kaya akong manood ng Cinemanila at French Film kahit adik na dik ka sa mga telenovela at mga palabas na reality t.v.?

Teka, huwag na lang kaya akong tumalon, sayang din itong costume ko eh.

II - The Hobbit, 3:33:35 am

Nilalait kita kapag nadaratnan kitang nanonood ng Sanay Wala nang Wakas sa bahay niyo, tapos sasamahan mo pa ng pagbabasa ng mga Helen Meriz Pocketbooks. Feeling ko kasi iniinsulto mo ‘ko lalo na kapag kinukwentuhan kita ng aking mga sexual encounters kasama si Stephen Hawking. Pakiramdam ko noon, wala ka nang pag-asang matuto mula sa mga sinulat nina Hemingway, Dostoyevsky, Tolstoy, Harper Lee, o sina Asimov at William Gibson, at mamamatay ka na lang na hindi mo man lang nasisilayan ang naging kalungkutan din nina Joaquin, Lumbera, Sicat o F. Sionil Jose man lang. Lagi ka kasing nagmumukmuk sa mga telenovela, at iniisip mo na ikaw ang bidang babae sa mga karakter ni Barbara Delinsky. Nakakainis nga eh, ni hindi ka man lang nagpakita ng atensyon at kasiyahan nang minsan kitang kwentuhan tungkol sa mga blackholes, supernova, comets, galaxies, quasars, planets, stars, anti-matter at matter. Parang gusto kitang tapunan ng mainit na kape nang tinulugan mo lang ako. Alam mo bang Nagsaliksik pa naman ako tungkol sa paano namamatay at nabubuhay muli ang mga galaxies. Bilang ganti, tinulugan rin kita nang minsang napilit mo akong manood ng Forevemore, gusto ko nga rin sanang isigaw na ang pangit-pangit ni Kristine Hermosa—kamukha moh!

Masyado kang kikay kung magmahal. Hindi ko alam kung nang iinsulto ka nang minsang regaluhan mo ako sa Monthsary natin ng Helen Meriz Collection. Parang gusto kong isampal sa iyo ang libro niya, alam mo namang bigot ako pagdating sa mga panlasa sa Panitikan. Wala akong ibang sinasamba kundi ang mga librong may creative process. Para sa akin, ang mga akdang puro kilig ang tema eh mga romantic trash at ito ay para lamang sa mga mababang uri, para sa mga demagogue na hindi nakakaintindi ng creativity. Kaya nga hindi ako nagtataka kung bakit naging ‘call center capital’ ang bansa natin. Pasensya na bigot talaga ako, eh!

Ngunit may sinabi kang libro na hinangaan kita ng lubusan. Minahal ng todo. Hindi rin naman pala absolute ang katangahan mo, naisip-isip ko. Tinanong mo sa akin kung nabasa ko na ang Lord of the Rings. Oo, sabi ko, nagtayo na nga ako ng kulto ni Tolkien, eh! Natawa ka. Nakita ko sa ngiti mo ang kaligayahan na hindi ko nakikita sa mundo. Sabi mo pinakagusto mo ang The Hobbit, lalo na don sa kung paano binigyang buhay ni Tolkein si Gollum sa kanyang pagiging sinister. Nagtaka ako, hindi ko akalaing ang isang katulad mong hopeless romantic ay may itinatagong literary taste.

Dahil don, minahal kita ng lubusan.

At ang sumunod, binigyan ko ng puwang sa aking puso ang mga baduy na kwento ni Meriz, sabay nating sinubaybayan ang mga kwento ng Sanay Wala nang Wakas. Noon ko naintindihan na existential din pala ang pagsubaybay sa mga telenovela. Wala akong ibang pag-aari sa mundo kundi ikaw lamang kasama ang mga sandaling pinagsaluhan natin, si Kristine Hermosa (sa aking mga panaginip) at ang plot ng telenobela nitong pilit mong ikinakabit sa buhay mo.

Noon kita unang naramdaman. Noon kita unang nakita sa puso ko. Dito ko napatunayan na ang pag – ibig ay walang katapusang kabaduyan ng magsing–irog—kahit sa ibabaw ng kama. Sapagkat, sa kabaduyan lamang mararanasan ng bawat isa ang init na dala ng kanilang pag-ibig.

Naaalala ko pa noon, ang sabi mo sa akin, “Mas masarap akong magmahal kaysa kay Kristine.” Hanggang ngayon iniisip ko pa rin yon. Hinahanap ko iyon sa libro ni Kundera. Nagbakasakali ako na baka naramdaman din niya ang aking nararamdaman sa tuwina ikaw ang aking kasama. Hindi ako nabigo, isinalaysay niya iyon sa katauhan nina Tomas at Tereza, dalawang karakter sa kanyang nobela, kasama ang kani-kanilang mga poetic memory.

Ika nga ni Kundera mula sa katauhan ni Tomas: “Love does not make itself felt in the desire for copulation but in the desire for shared sleep.”

Akala ko kilala na kita ng lubusan. Akala ko mula noong yayain kitang makipagtalik sa isang motel sa Avenida nahalikan ko na pati ang dumi ng iyong talampakan at singit. Nagkamali ako. Ibinigay mo sa akin ang bukbuking libro. Sabi mo regalo yan ng lolo mong matagal nang hindi nagmumulto sa inyo. Binasa ko ang pamagat.

Muli kong binasa ang pamagat: The Hobbit.

III – Manipesto ni Istakel, 4:10:30 am

Naglalakad ako noon sa may Avenida, naghahanap ng Porn Mag, nagbabakasakali na makahanap ako kahit second hand na lang. Hindi pa uso noon ang mga DVD’s o CD’s na porn. Wala pang Hentai, wala pang Barely Legal. Hindi ko pa alam noon na may MiRC, Yahoo Messenger, at lalong lalo nang ‘ala pa akong ka-text mate (kasi ala pa naman akong mobile phone.) Noon ko lang naunawaan na nakakaburaot ang mabuhay. Minsan din pala nakakaumay din ang maglakad. At iniisip mo ang tanging nagbibigay na lamang sa iyo ng ganang mabuhay ang ang iyong malawak na imahinasyon. At ang lawak nito’y nilalakbay hanggang sa pinakdulo ng iyong sekswal na realidad.

Iniisip ko kung ano ang mga pakay ng bawat taong nakakasalubong ko dito sa Avenida. Dahil hindi ko pa nakikilala noon si Super Blag, tanong lamang ang naisagot ko mula sa aking mga katanugan: Nasaan si Tig-Ong? Naisip ko, maraming naglalalakad sa Avenida dahil maaaring: una, mula sa mga sasakyan, trapiko, establisyemento, tao, aso, dumi ng aso, pusa, dumi ng pusa, pulubi, hinahanap nila si Tig-Ong sa kanilang buhay; pangalawa, maaaring mula sa recto hanggang Bambang o Recto hanggang Divisoria nilalakad nila ang daan, hindi man nila alam kung saan, patungo kay Tig-Ong. Nagbabakasakali sila na nakatago lamang ang pag-asa ng buhay sa ilalim din ng kawalang pag-asa ng buhay.

Hindi kaya isang batang dispatcher si Tig-Ong? Wala lang nakakapansin sa kanya sa kadahilanang wala naman siyang kapangyarihan na magbibigay ng himala.

Magbalik tayo sa paghahanap ko ng Porn Mag. Noong araw na iyon, ayokong umuwi na wala akong nabibili. Nakakabato sa bahay, hindi ako pwedeng magmukmuk na lang, gusto ko masabi ko sa sarili ko na may kahulugan din naman ang buhay ko—kahit man lang sa second hand na porn mag.

Nilibot ko ang bawat sulok ng Avenida. Nawawalan na ako ng pag-asa nang maisipan kong dumaan sa Recto, nagbabakasali doon ko mahahanap ang aking pakay. Diniretso ko ang daan patungong Recto, tumawid ako nang makarating sa may tapat ng Isetann. Tumingin ako sa mga bangketa, sa mga naglalako ng mais, sa mga nagmimimeo, sa mga dispatcher, nagtanong ako sa isang bugaw. Wala. Tumingin ako sa mga libro na nakahilera doon. Wala. Puro mga textbooks na wala nang kwenta, sa bawat pahina non ay mga nilulumot nang mga karunungan na hindi napapakinabangan. Gusto ko nang murahin ang mundo. Sa inis ko diniretso ko ang paghahanap hanggang Mendiola. Nang nasa tapat na ako ng unibesidad sa may tapat ng simbahan, nagtanong na ako sa pulubi kong may itinitinda siyang nakahubad na magazine. Ang sabi niya wala. Sigh. Malas talaga.

Dito ko naisip si Tig-Ong. Napag-isip isip ko, baka nasa lata lang ng pulubi si Tig-Ong, nagtatago sa maraming tao. Ano ba?! Nagugutom na ako. Nagugutom ako sa iniiisip ko. ‘Alangya sampung piso na lang pala ang pera ko. Muling nagbalik sa akin ang katauhan ni Tig-Ong. May kahulugan kaya ang sampung piso ko sa paghahanap ko ng Porn Mag? May Divine intervention kayang nangyari kaya wala akong mahanap na Porn Mag? May kaugnayan kaya ito sa nagugutom kong tiyan? Gusto kong itanong ito sa pulubi baka alam niya ang mga kasagutan sa aking mga katanungan. Gusto kong isigaw ang lahat ng aking mga tanong sa mundo baka sakaling marinig nila. Malay mo limusan pa ako ng kaunting pang-unawa. Pero Bad trip! Maiintindihan kaya nila ako. May Divine purpose nga kaya? Noon ko naisip na maaring isang haka-haka lamang si Tig-Ong sa isipan ng maraming tao. Pwede ring ginawa ko lang si Tig-Ong upang magbigay ng isang mitolohiya. O baka naman bahagi lang siya ng isang cosmic fog na hindi nawawatasan ng mga tao. Hindi kaya si Tig-Ong ay isa lamang pulubi na nangangarap makagawa ng isang indie film gamit ang pamatay na Dogme style ni Lars von Trier? Hmmm…ano ba! Nagugutom na ako. Pwede kayang kaiinin si Tig-Ong?

Makakabili kaya ako ng porn mag kahit hindi ako naniniwala kay Tig-Ong?

Parang gusto kong halikan sa pwet ang mundo sa aking naunawaan. Ito ang aking natatanging kaliwanagan. Noon ko lang naisip na kaya ako hindi nakahanap ng Porn mag ay sa kadahilanang walang Tig-Ong na magbibigay sa akin ng rason at kahulugan kung bakit ako bibili ng Porn Mag.

Umuwi akong masakit ang puson nang araw na iyon.

IV - Penthouse, Infiniti

Nakita kita minsan sa terrace, nakaupo sa ballister, nag-iisa, katabi mo ay mainit na kape at tinapay na walang palaman. Nilapitan kita, napansin ko malalim na naman ang iniisip mo. Tinawag kita, lumingon ka lang at ngumiti. Kinumusta kita, sabi mo okay ka lang. Tinanong ko kung ano ang iniisip mo, sabi mo, wala. Wala. Napakasarap sigurong yakapin ang wala. Gusto ko nga sana naman kitang laitin nang masulyapan ang hawak-hawak mong tagalog pocketbooks, naunahan mo lang ako ng pagtatanong. “Nabasa mo na ba ulit ang The Hobbit?” ang tanong mo sa akin. Nag-alangan ako sa isasagot ko. Alam ko kahit ako gago, hindi ko pa rin matitiim na makitang malungkot ka. Ngunit mas matimbang ‘ata ngayon sa puso ko ang pagiging matapat. Sinabi ko hindi na ako nagkaroon ng pagkakataong ulitin pa kasi marami pa akong binabasa ngayon. Pinagmasdan ko ang maganda mong mukha ngunit hindi man lang nababanaagan ng kunting kalungkutan. “Ayaw mo bang basahin ulit ang libro?” ang muling tanong mo sa akin. “Saka na siguro, medyo tinatapos ko pa kasi si Asimov,” ang sagot ko sa ‘yo. “Bakit ano ba ang hinahanap mo sa isang libro?” ang patuloy na tanong mo sa akin. “Wala. Kahit ano. Sa ngayon, medyo sinusubukan ko ang Sci-fi, medyo nawili ako kasi sa binasa kong Neuromancer,” ang turan ko sa iyo. Gusto ko sanang sabihin na gusto kitang makita sa bawat pahina na binabasa ko. Ngunit nahihiya ako. Nahihiya akong sabihin na gusto kitang maramdaman sa pamamagitan ng malilikot na imahinasyon ng may akda sa kanyang panitikan.

Ibinalik ko ang tanong sa iyo. “Ano bang mayroon sa The Hobbit at gusto mong ulitin ko iyon?”

“Wala. Gusto kong makita mo ako roon.”

V - The Hobbit, 4:45:5 am, karugtong

Alam ko hindi mo na malalaman na binasa ko ulit ang The Hobbit. Pinapantasya ko nga sa foreplay natin na ako si Gollum at ikaw si Bilbo. Masaya siguro non? Ngunit gusto kitang murahin sa ginawa mo. Binigyan mo pa ng juxtaposition ang buhay mo. “Es muss sein” nga ba? Ngayon naiintindihan ko na. Sa mga libro ni Helen Meriz itinago mo ang iyong tunay na sarili. Gusto mong ihiwalay ang sarili mo sa panitikan, katulad ng kung paano ang mundo ngayon ay nakakawalang-gana dahil inihiwalay niya ang kanyang sarili sa panitikan bagkus pilit hinahalikan ang komersyalismo at globalisasyon. Tama ba ako? Binigyan mo ng teorya ang buhay mo. Itinago mo ang iyong metapisikal na katauhan sa libro ni Tolkein. At gusto mong makita kita doon, hindi ba? Ang laki kong tanga. Bakit ba hindi ko agad naintindihan yun. Gusto kitang murahin. Naiiyak na tuloy ako.

Hindi ko alam kung saan nagsimula ang galit mo sa Panitikan. Isa lang ang naiintindihan ko, niyakap mo rin ako kasama ang panitikan.

Noong nakaupo ka sa Terrace, pilit kong inaaninag kung ano man ang nakatago sa iyong walang kadamdadamdaming mukha. Nagbabakasakali na maintindihan ko doon ang iyong malalim na iniisip. Ngayon, alam ko na kung ano ang iniisip mo: gusto mong tumalon mula sa kinauupuan mo. At katulad nina Tomas at Tereza, binibigyan mo ng pagkakataon ang sarili mo na pumili, dahil katulad nila, hindi ka naniniwala na ang buhay ay paulit-ulit na siklo o eternal recurrence, wala kang pagpipilian kundi ang magdesisyon—at hanapin ang sariling kaligayahan. Iniisip mo na kapag tumalon ka at nabugok ang ulo mo sa semento makikita mo na ang hinahanap mong kaligayahan.

Paumanhin, ngunit may sinabi si Kundera sa libro niya. Sabi niya: “Human time does not turn in a circle; it runs ahead in a straight line. That is why man cannot be happy: happiness is the longing for repetition.”

VI – Kristine Hermosa, 4:59:10 am

Oo, pinangarap kita. Hinagkan, sinuyo sa aking mga panaginip. Mula sa iyong mga Mascara sinubukan kong gumawa ng kanta. Mula sa iyong mga lipstick tangan – tangan ko ang mga kakaramput na mga kataga—gagawin kong mga tula—iaalay sa iyo.

Noong una kitang masilayan sa T.V. akala ko nakita ko na ang matagal ko nang hinahanap na Porn mag sa Avenida. Ngunit higit pala roon ang makikita ko. Naaalala ko siya kapag nakikita kita sa T.V. Minsan nga napapaniginipan pa kita. Nito ko lang naintindihan na kategorikal ang eksistensya ng tao, lagalag man siya hindi pa rin niya matatakasan kanyang eksistensya at kamatayan. Maliban don sa tingin ko. ‘ala na.

Ikaw ang isa ka sa mga dahilan kung bakit patuloy akong nabubuhay sa kabila ng pagkaumay ko sa Buhay. Alam ko, mahal ko ang panitikan, ngunit nasa iyo ang imahinasyon ko kapag malapit ako sa aking kama at walang tinta ang aking pluma. Matutulog akong ikaw ang aking musa.

Maganda ka kayang titigan sa centerfold?

VII - Superman, 5:10:45 am, karugtong

Heto na ulit si Spiderman, tatalon na ulit! Teka, matanong ko lang, mamamatay kaya ako kapag tumalon ako mula dito? Sigh. Ayoko pang mamatay. Trip ko lang magpakamatay pero ayoko ko pa talagang mamatay. Ano na ang mangyayari sa aking utak? Paano na ung mga sexual fantasies ko na may sampung taon ko ding inipon sa aking reptilian complex.? Naku sayang, iniimagine ko pa naman si Kristine Hermosa ngayon.

Palitan ko na lang kaya itong costume ko? Tama! si Superman na lang para kung sakali mang tumalon na ako at malapit nang makarating sa ibaba at magbago ang isip ko eh may panahon pa para ako makalipad. Astig, ‘di ba?

Heto na. Tatalon na si Superman.

Katapusan, 1:28:40 am

Iniisip na naman kita. Kapag iniisip kita, hinihiling ko na sana ikaw ang aking musa, nakahiga ako sa malawak na karagatan ng uniberso, pikit ang aking mga mata, ang gaan ng pakiramdam, at hinehele ko sa aking diwa ang bawat salita, nagbabakasakaling makabuo ng isang payak na pangungusap—iaalay ko sa ‘yo. Heto nga, katatapos ko lang basahin ang The Unbearable Lightness of Being. Noong binabasa ko ang nobela naaalala kita. At kapag naaalala kita, naaalala ko ang kwento nina Tomas at Tereza, Franz at Sabina, Tomas at Sabina, Tereza at Sabina, at Tereza at Karenin (aww, aww). Lalo na ngayong nalaman ko na ang catharsis sa nobela. Pinapantasyahan kong ikaw si Tereza at ako si Tomaz. Ngayon ko lang naintindihan na binibigyan tayo ng Diyos ng Kalayaan—a grand word ang minsang sabi ni Lenin—sa pamamagitan mismo ng Panitikan.

Hindi ko nga alam kung ano ang ibinigay sa aking ideya ng nobela bakit ngayong gusto ko nang matulog ay hindi ako dalawin ng antok at ang tahimik na upuan sa aking mesa ay pilit na nag-aanyaya, parang gusto kong yakapin ang mga metapora na minsan ding nagbigay ng inspirasyon kay Milan Kundera.

Heto na nga, hindi nabigo ang musa na kulitin ako. Sa kawalan ay pilit kong binibigyan ng porma ang bawat salitang nabubuo sa aking isipan. Bakit nga kaya na sa gabi ang musa ay walang kasing tahimik na nagbibigay ng inspirasyon, ginugulo ka sa pamamagitan ng kalmadong isipan, binuburaot ka sa tila hindi dumadaloy na musika ng panahon at pagkakataon, ngunit pagkatapos non, sa gitna ng laot, iiwan kang bigla, parang babaeng bigla na lang dumarating at yayakap sa malamig mong kama. Ahhh…ang pagyakap sa musa ay may kaakibat na pagdurusa, apoy na nakakadarang, masakit kapag iniwan ka sa gitna ng iyong pagmumuni-muni, masakit sa puson, nakakabitin.

Ano nga bang tema? Gagawa ba ako ng tula? Isang talaarawan? Isang sanaysay? Ano ang tema? Ang magpatawa, mang-insulto o mang-gago lang?

Ano’t ano man, isa mang walang kwentang notebook ang aking isusulat ngayon, alam ko mayroon akong isang pakay na gusto kong maiparating sa masa: ang balikan ang kanilang mga Sarili sa pamamagitam ng Panitikan—dala ng walang humpay na pagyakap sa globalisasyon, teknolohiya, internet, soft porn, cybersex, chatroom, ragnarok, walang kwentang reality t.v., Wala akong pakialam sa porma at straktura ng aking akda, isa man itong walang kwentang notebook alam ko sa isusulat ko ngayon mayayakap ko sa aking panaginip si Kristine Hermosa—kahit man lang sa isang sandaling pagdurusa sa awit ng musa.

Heto ang aking natatanging kaliwanagan na aking napagtanto pagkatapos kong basahin ang nobela. Tungkol man ito sa pag-ibig o sekswal, nagsasaad man ito ng pilosopiya sa buhay, erehe man ang tema, ang nobela at ang iba pang mga akdang pampanitikan ay pilit ipinapakilala sa atin na walang pinakamasayang sandali kundi ang sarili na nakakakilala sa pighati at kasiyahan ng mundo. Si FPJ man o si GMA ang manalo, hindi man maging presidente si Lino Brocka, patuloy man ang digmaan sa middle east, kahit maging diktador man si Bush, iiyak man ang Bansa natin at patuloy man ang digmaan sa pagitan ng mga rebelde at militar, marami mang namatay na muslim, namatay man si Nick Juaquin, patuloy man ang pagdasa ng mga pinoy upang magrabaho o magpaalila sa ibang bansa, kahit ang tingin man ng ibang kababayan natin ay maganda ang call center, kahit walang kwenta man ang Troy at bagsak ako sa World Literature, alam ko patuloy pa ring bubulwak na parang bulkan ang pagnanasa natin sa Panitikan. Hindi natin maitatangging ang bawat pahina na minsang naging kanlungan ng buhay ng mga Kwentista ay isang napakasagradong lugar na tanging paglalakbay lamang ng isipan natin sila maiintindihan at ang mundo. Ngayon ko naiintindihan na ang diwa ng Panitikan ay pantay – pantay, si Helen Meriz man o Milan Kundera ang nagsulat nito.

Tinanong mo ako kung mahal kita. Hindi ako sumagot. Muli kang nagtanong.

Oo, iniibig kita.