Mahirap daw ipaliwanag kung ano ang Pag-ibig. Emosyon raw ang nagdidikta hindi ang isipan. Hindi matematika at hindi din lohika. Mga simpleng banat lamang ng puso ang tanging kumokontrol at kumukurot sa dibdib ng taong tuliro sa bintana ng pag-ibig. Marahil kung susubukan mong bigyan ng depinisyon, para kang nakikipagniig sa eternidad na dala ng Kamasutra. Marami kang posisyon na matututunan. Maraming depenisyon na pwede mong ipakahulugan. Maraming kahulugan, maraming posisyon.

Hindi ko alam kung may karapatan akong ipagmalaki ang mga naging karanasan ko sa pag-ibig. Dahil sa katotohanang wala namang interesante sa aking buhay. Masasabi kong downright pathetic pa nga. Walang ipinagkaiba sa pagiging hopeless romantic ni Richard sa pag-ibig na alay nito para kay Erica. Tsk, below sub-zero talaga. Walang dapat ipagmalaki.

Datapuwat ang pagiging malamya ng takbo ng aking buhay ang tanging dahilan kung bakit ko isinusulat ang aking mga naging karanasan sa pag-ibig. Bakit? Walang dahilan. Sapagkat ang mga talutot ng aking buhay ay nararamdaman lamang sa diwa ng aking kahapon. Walang kahulugan, masarap lang balikan. Kahit masakit, kahit may paghihinayang, kahit may kasamang pagsisi, kahit nagdurugo ang puso ko sa alaala na dala ng aking kahapon. At katulad ng Kasaysayan, may mga tunggalian, may mga mapapait na alaala na ang kagandahan nito’y nasa hatinggabi ng pagdurusa at mapapait na karanasan sa pag-ibig. Marahil kung bibigyan ko ng kahulugan isa itong greek drama sa silong ng malulungkot na pisngi ng mga tala. Para akong si Oedipus. Ang pagkakaiba lang namin, siya’y tragic hero; samantalang ako, isang tragic anti-hero. Kahit ngayong nakikidwelo na ako kay Kamatayan, buong angas ko paring pinaniniwala ang aking sarili na kontrolado ko ang aking buhay. Ewan pero habang iniisip ko ang nakaraan dito sa papag na aking hinihigaan na siya ngayong kanlungan ng humihina kong katawan, ang tadhana na noon sa akala ko’y hawak ko sa aking mga kamay ay mistula ngayong trumpeta ng paglisan. Paglisan sa kahapon. Paglisan sa mga pangarap. Paglisan sa musika ng Buhay. Anupa’t masasabi kong pag-ibig ang siyang dahilan kung bakit isang sagradong espasyo ng nakaraan ang aking buhay. Mula sa kandungan ng mga mapuputing kumot isinilang ang isang Pag-ibig—unang karanasan, mga pagsuko at paglisan—mga pangyayaring nagbigay posibilidad sa ibat ibang plot ng aking buhay.

Ang unang yugto ng aking buhay.

Aking Sampagita.

Ipinanganak ako tatlong minuto bago ideklara ni Marcos ang Martial Law. Sabi ni Nanay, masama raw ang kanyang pangitain nung araw na iyon. Ayokong maniwala. Ayon sa kanya, ipinaglihi daw ako sa isang pandak na tikbalang na pango ang ilong (na ayon sa aking impong ay manliligaw ni nanay noong dalagita pa lang siya). Itong tikbalang na ito’y kanyang nakakausap sa isang nuno sa punso na tumubo sa likod bahay namin. Ewan ngunit maraming mitolohiya ang nakakabit sa aking pagkatao. Ayon sa manghihilot na nagpaanak kay nanay, anak raw ako ng tikbalang. Ang tikbalang di umano ay may kaibigan na Hapon noong kasagsagan ng giyera. Ang Hapon ayon sa sabi-sabi ay laging lasing at laging kinakausap ang puno ng akasya sa may kubo ni Nana Etang. Ang pangalan ng tikbalang ayon sa Hapon ay Wan-to fly. May mga nagsasabi na si Wan-to fly ay hindi pangalan ng tikbalang kundi palayaw ng isang tulisan na napatay ng mga Hapon at isinabit ng patiwarik ang kanyang bangkay sa puno ng akasya. Ngunit ayon sa iba kong kababaryo, si Wan-to fly ay anak ng isang mayamang haciendero bago dumating ang mga Hapon. Minsan naisip ko, may katotohanan sa bawat pahina ng mga alamat na natutulog sa Barrio Bantaoy, isang liblib na pook sa bayan ng Batac, Ilocos Norte. Naghihintay lamang ng pagkakataon upang magladlad ng kwento, damhin ang isang kalayaan na matagal nang nakatago sa mapapait na ala-ala ng mga tao sa kanilang natutulog nang kahapon.

Kababata ko si Gitang. Si Maria Sampaguita del Castillio ay anak ng isang mayamang mangangalakal mula sa dalagitang kanyang tinakbuhan noong binata pa lang siya. Tulad ko, maraming alamat ang nakakabit sa pagkatao ni Gitang. Ayon sa makakating dila sa baryo namin, sinubukan siyang ipalaglag ng kanyang ina noong magpipitong buwan na ang kanyang dala-dala sa kanyang sinapupunan. Sa kasamaang palad nabuhay si Gitang. Ewan kong may himala ang pagkabuhay ni Gitang. Dahil sa pangyayaring ito at sa hindi matanggap ng kanyang ina ang kanyang mapait na sinapit mula sa katipan nitong mangangalakal, iniwan si Gitang sa manghihilot na nagpalaglag sa kanyang ina. Kaya mula noon ang nakagisnang ina ni Gitang ay si baket Ompyang.

Masasabi kong hindi ganoon kagandahan si Sampaguita. Sa pagkakatanda ko, walang nakakawiling tignan sa kanyang maaamong mukha maliban na lamang sa kanyang mga matang tila nagmamakaawa habang tinititigan ka nito. Sa gulang na pito, masasabi kong isa na siyang malaking bulas. May mataas na tindig ito kumpara sa mga kalaro namin noon. Mapuputi ang kanyang mga balat (na nakuha niya sa kanyang ama) samantalang ang kanyang mga mapupungay na mata ay tila laging nakangiti sa akin, binubuksan ang isang pintuan ng isang malalim na pagsasamahan, ng isang malalim na pagkakaibigan. Masayahin siyang kalaro. Mga tipid na ngiti at tilamsik ng liwanag na nagmumula sa kanyang malulungkot na mga mata ang karaniwang isinusukli niya sa akin tuwing nagagawan ko siya ng maliliit na pabor: inaaalalayan ng bulaklak ng kalabasa na sinusungkit ko pa sa bukirin ni tata Teban; pinagpipitas ng bunga ng makopa, mabolo, longboy, santol, atis; ginagawan ng laruang dyip-dyipan na gawa sa tsinelas at lata ng sardinas, kasamang nanghuhuli ng gagamba sa taniman ng mais at tubo ni nana Etang; kasamang nagpapalipad ng ol-law’ sa may daya; o kung sabay kaming kumakain sa dulang kahit inabraw lang ang aming ulam; o ipinagtatanggol sa mga bading na kaklase naming laging umaalipusta kay Gitang. Mahirap isiping sa panahon ng langit-ngit ng kawayan na bumingi sa tensyonadong lipunang batas-military umusbong ang inosenteng pag-ibig. Anupat ang walang muwang na pagtingin namin sa laro ng buhay ay isang bulag na pagtingin sa magulong takbo ng lipunan. Doon sa daya, sa bukirin ni nana Etang, nabuo ang munting damdamin namin ni Gitang. Ang bukid na yaon ang naging saksi sa walang muwang na kabataan namin, sa bukid na kung saan ang ibat-ibang puno ng akasya, manga, santol, at mabolo ay sumasayaw sa simoy ng hangin, tila hinihintay ang isang kasaysayan mula sa pisngi ng langit na humahalik sa balintataw, nakikipagtalik sa pulot-gata ng takipsilim. Doon sa bukid na kung saan ko unang natanaw kasama si Gitang ang konstelasyon ng Delphinus, ang sinan rosaryo ayon kay Gitang—grupo ng mga bituin na parang isang malaking rosary sa langit, taimtim na nagdarasal. Naalala ko, doon sa lupang ding iyon inilibing ni Gitang si Monay, ang pusa niyang namatay dahil pinagdiskitahan ni baket Ompyang. Noong araw na iyon ko unang nakitang umiyak si Gitang. Sa kanyang mga luha pakiramdam ko umiiyak din ang langit, naghihinagpis, iginugupo siya ng kahinaan at kasawian na kanyang nasasaksihan sa mundo.

Si Gitang ang nagbigay sa akin ng pananaw kung gaano karahas ang mundo sa mga taong mahihina. Kagagaling ko lamang noon nina tata Kardo sa pagpapatule nang marinig ko sa umpukan ng mga kababaihan ang dahilan kung bakit lumuwas ng Maynila si Gitang. Ibinenta siya ng kanyang baket Ompyang sa isang mayamang intsik upang maging katulong. Sa baryo namin, ang pagiging katulong ay parang pag-aasawa, ang pagiging alipin ng isang mas may kapangyarihan sa iyo. Kinagabihan, isinumbong ko sa langit ang malupit na pagmamaltrato ng mundo kay Gitang. Naging isang lamay ang katahimikan ng gabi.

Sa mga unang buwan ng taong ‘86, sumama ako kay Inay upang dalawin sa ospital si Itay, miyembro ng Philippine Constabulary, kasama siyang nadagit ng riot sa mendiola noong panahong iyon. Sumama ako kay inay hindi upang dalawin lamang si Itay, nagbabakasakali kasi akong makita ko sa Maynila si Gitang at yakapin siya sa pamamagitan ng mga munting tibok na mahimbing na natutulog sa aking dibdib. Ngunit natapos ang pista sa EDSA, hindi narinig ni Gitang ang mumunting tibok sa aking dibdib. Nasaksihan ko ang isang malaking pista sa EDSA, maraming tao, maraming madre, maraming tangke, maraming sundalo, sigawan, hiyawan, may mga umiiyak, may mga nagdarasal, ngunit walang isang malaking handaan katulad sa baryo namin kapag pista ng mahal naming patron na si San Roque. Sa maraming mukha sa EDSA hinanap ko si Gitang, sumigaw din ako, isinigaw ko ang pangalan ni Gitang, si Gitang…

Sabi ni Inay, tumatanda raw ang Bayan hindi sa panahon na lumilipas kundi sa mga taong umalis at natutong bumalik sa kanilang pinanggalingan dahil may mga batang hindi natakot na bumalik upang sariwain nito ang nakaraan. Doon mo lamang mapapansin na maraming nagbago; ang lahat ay tumatanda, lumilisan, at namamaalam. Marahil, iniisip ko, tama nga si Inay. May apatnapung taon na rin ang nakakaraan simula nang lumuwas ako ng maynila at napagpasyahan ni Inay na doon ko na ipagpapatuloy ang aking pag-aaral. Nakakatawa nga, ngayon ko lang napagtanto na gaano man ang haba ng aking nilakbay, parang umikot lang ako, huli na nang malaman kong papunta rin pala ako kung saan ko unang nasilayan ang balintataw. Ngayon nga, tanaw ko sa may daya ang bukid na kung saan ay naghaharutan kami ni Gitang, ay isa nang malawak na irigasyon, wala na ang simoy ng hangin na minsan ay natutong humalik sa kasaysayan ng balintataw, wala na ang bukid na minsan ay pinaglibingan kay Monay, ang natira na lamang ay mga alaalang hindi na pwedeng balikan kundi isang halik na lamang sa pamamagitan ng paghaplos sa harana ng takipsilim.

Sa wakas ay nakita ko rin ang balintataw bago ako iginupo ng aking sakit na kanser sa atay.

Ang Ikalawang yugto ng aking buhay

Si Ruby Tuesday.

Siya’y isang “magandang kupal”, ang babaeng maangas, at arogante kung magbigay ng opinyon. Ganito ang pagkakakilala ko sa kanya una ko pa lang siyang masilayan sa tambayan ng mga “ipis” sa aming kampus. Malakas mang-gago ng kasama, lalo na dun sa mga alam niyang nagkukunwaring mga intelektuwal. Hindi ko alam kung saan niya nakuha ang ganung lakas ng loob. Marahil minsan naisip ko, utak ang nagbibigay ng tapang ng personalidad ng isang babae hindi ang magandang hubog ng kanyang mga hita at balingkinitang katawan.

Patapos ng dekada ‘90 nang una kaming magkakilala ni kumag. Isang panahon na kung saan hindi lamang muling sinubukan ang tatag ng isang bayan mula sa mainit na tingga ng kudeta kundi pati na rin ang lakas ng mga kabataan na nagsilbing mga alitaptap sa madilim na sulok ng maynila.

Aaminin ko, bad-trip ako nung una kaming magkaharap. Ewan, pero para akong si Cachupoy nang una kong masilayan ang kanyang mga mata. Ang lakas ng dating, nakaka-kaba, nangatog nga ata ang tuhod ko. Naaalala ko pa nga mag-aplay akong manunulat dun sa bodega ng mga “ipis”. Dahil siya lang ang tao nun sa “bodega”, sa kanya ko ibinigay ang aking sanaysay. Saglit siyang tumitig sa akin at pagkatapos ay binasa ang ginawa kong akda. Ilang saglit pa, muli niya akong tinitigan at saka nagtanong: “Masarap ba ang strawberry kahit walang cream?” Bigla akong natawa. Ano ‘to, isip-isip ko. Gamitan ko kaya ng Socratic irony ‘to, masyadong maangas eh. Hindi ako sanay na tinatanong ng babae lalo na doon sa mga walang kwentang tanong. Bigla ay nakaranas ako ng insecurity sa aking sarili. “Ewan,” ang sabi ko na lang sa kanya nang mapansin kong hindi pa rin niya inaalis ang pagkakatitig sa akin. “Ano bang pagkakaiba ng walang cream kumpara ‘pag nilagyan mo ito?” banat ko sa kanya. Ngumiti lamang siya at saka muling nagtanong, “Nagbabasa ka ba.” “Minsan,” ang sabi ko. “Anong binabasa mo?” ang patuloy na tanong niya. “Mga libro sa Philo, minsan si Poe…at Gone with the wind,” sabi ko. Bigla siyang natawa. “Kalalake mong tao nagbabasa ka ng romance novel?” Hindi pa rin niya inaalis ang tila nakaka-insultong ngiti sa mukha niya. Abat ‘tong kumag na ‘to sexist! Tinamaan ng lintek, gina-gago lang ‘ata ako ng babaeng ito, ah. Sapakin ko na kaya ‘to! “Pinagtiyatiyagaan mo iyon,” ang patuloy na tanong niya. “Pinagtatawanan mo ang isang obra!” inis na pambabara ko. Medyo naiinis na ako. “Wala lang. Babae kasi ang nagsulat eh,” Anak ni Honasan! Kababae nitong tao sexist. “Eh, ikaw anong binabasa mo?” ang ganting tanong ko sa kanya. “Komiks!” Tumawa siya ng malakas at saka siya tumayo at nagpaalam sa akin. Naiwan ako sa kuwartong iyon na nangangatog ang tuhod at nanggagalaiti sa galit. Noong araw na iyon ay muling bumalik sa akin ang alaala ni Gitang. Noon ko napagtanto na hindi lahat ng panahon ay nananatiling kimi ang mga babae. Sa ating lipunan na nakakaranas ng delubyo, hinihingi mismo ng Kasaysayan ang mga babaeng ang kanilang kagandahan ay makikita mismo sa kanilang isipan.

Lumipas ang mga araw, nalaman ko na hindi pala editor si kumag. Kaibigan pala ng isa naming editor, nakumbinsi siyang mag-applay rin. Bad-trip, hindi pa nagsisimula ang laban naming dalawa, naka-isa na siya. Sa lahat ng mga nakapasok sa batch namin, kaming dalawa ang pinaka-aktibo. Noong panahon na iyon, ang aming unibersidad ay nakararanas ng delubyo mula sa mga estudyanteng ang kanilang mga diploma ay sinunog na bago pa man sila umakyat sa entablado, at bagkus hinanap sa lansangan ang edukasyong pinagkait sa kanila ng eskuwelahan. Bukod pa sa pagiging manunulat naming dalawa, kami ay naging aktibo sa mga ibat-ibang samahan sa labas ng unibersidad. Ako ay naging kasapi ng Kamote collective, grupo ng mga kabataan na may pinaniniwalaang ideolohiya samantalang siya ay naging lider ng grupong Mosquito Collective, mga manunulat na pakalat-kalat sa pansitan habang nakikipagdiskurso sa pilosopiya at agham.

Ewan kung anong rason bakit ko nagustuhan si kumag. Pihikan kasi ako pagdating sa pagpili sa babae. Kailangang maganda, ito dati ang prinsipyo ko. Nagkamali ako. May mga bagay pala na higit pa sa pilosopiya na nanggagaling lamang sa aking puson. Siya ang unang babaeng sumira sa panlasa ko. Kung pisikal ang titignan, wala siyang maipagmamalaki. Sa taas nitong 5’5” at morena nitong balat, tanging ang kanyang mga maninipis na labi ang may angking kayabangan. Minsan sa pag-uusap namin, natutukso akong halikan ang mga labing iyon at damhin ang init nito. Gusto kong angkinin ang isang pisikal na obra hanggang lunurin ako ng kanyang nakatagong sining. Baka sakaling dalhin ako sa balintataw, maglalakbay sa akin sa guhit-tagpuan ng langit at dagat.

Praktikal siya kung mag-isip. Ayaw na ayaw niya sa akin kapag binabanatan ko na siya ng Cartesian Methodolgy o ng Kantian idealism. ‘Cogito, ergo orgasmo’, yan ang sabi niya. Palibhasa kasi mayaman kaya minsan elitista kung mag-isip. Walang pinaniniwalaang idelohiya, walang pinaniniwalaang sakramento. Ang Kasaysayan, minsan sabi niya, ay hindi nagtapos sa panahon ni Marx na kung saan ang makina ang nagdikta sa gulong ng kasaysayan. Para sa kanya ang komunismo ay isang Marxist Theology: walang siyentipikong basehan kundi isa lamang pakikipaglaro sa mga unang pilosopiya mula kina Plato hanggang kay Hegel. Aaminin ko, natatameme ako minsan sa mga pag-uusap namin. Kulang na lang ay sabihin niyang tanga ako sa aming mga debate. Binabara nga ako minsan sa pamamagitan ng kanyang ‘Freudian analysis’. Ngayon ko lang napagtanto na iba kong magladlad ng personalidad ang mga babaeng may-utak. May kakaibang gayuma. Minsan naisip ko hindi lang pala sa hita maganda ang babae; nasa kanyang ulo ang ang pinakamagandang katangian ng babae.

Trip niyang pakinggan ang Rolling Stone, samantalang ginigiit niyang si John Lennon lamang ang magaling sa Beatles. Kaya tuloy kahit sa ibabaw ng kama, pinagtatalunan namin kung sino sa kanila ang pinakamagaling na banda. Minsan sa mga diskurso namin, lagi niyang nilalait ang paraan ko ng pagsusulat. Egoist talaga! Samantalang ako para sa kanya ay isang tutubing romantiko na mahilig dumapo sa dahon ng makahiya. Laging nililigawan ang mambabasa sa pamamagitan ng emosyon. Samantalang para sa kanya ang Sining ay para lamang sa mga indibidwal na nakakaunawa ng isang sining. Self-centered talaga ang kumag, isip-isip ko. Kaya hanggang ngayon dinadalaw pa rin ako ng matamis na ngiti sa tuwinang naaalala ko ang aming mga pakikipagsapalaran sa mundo ng ideya at pagnanasa sa ibabaw ng kama. Sa relasyon namin, mula pilosopiya at agham ang inialay niyang bulaklak sa akin samantalang inialay ko sa kanya ang mga kapeng walang lasa na tinimpla sa pamamagitan ng matatamis na halik at pagsuyo, binigyan ng buhay mula sa mundo ng panitikan. Surreal ang aming mundo dahil sa gitna ng delubyo sa lipunan sa unang siglo ng dekada ‘90, patuloy kaming nabuhay sa mga panaginip na aming binigyan ng kahulugan sa bawat gabi ng lagalag sa pansitan at mahimbing na pagtulog sa bangketa. Sa kanya ko unang nasilayan ang Pag-ibig bilang isang sakim. Naalala ko ang kanyang sinabi matapos ang mahabang diskurso ng aming mga hita sa kama. Ani niya: “Walang selfless na pag-ibig, ang lahat ay umaayon sa interes at kagustuhan nating lumigaya. Hindi ito metapisikal na usapin, isa itong materyal na bagay na kailangan mong punan sa pamamagitan din mismo ng materyal na bagay.” Gusto kong isipin na siya si Ruby Tuesday, dumating upang magbigay ng isang inspirasyon, at mawala upang magbigay ng isang mapait na kahapon na parang aninong nakakadena sa aking pagkatao.

Nasa kama ang aming mundo. Dito namin itinago ang mga ibat-ibang lihim at ideya na minsan ay hindi namin nagawang isulat sa mga pinaglalamayan naming mga kwento at tula. Sa kanya ko napatunayan na ang sarap ng pag-ibig ay nasa batok at mahika ng buntunghininga. Sa piling niya ko narasanasan na ang kasukdulan ay may itinatagong kalungkutan na kanyang ibinulong sa pamamagitan ng mga halinghing at mga mumunting mga halik sa aking tenga at batok. Minsan pagkatapos ng maiinit na diskurso ng aming katawan, pinakita niya sa akin ang ginagawa niyang nobela. Binasa ko ang pamagat, “Love, Sex, and Revolution”. Napansin kong may mga rebisyon sa mga bawat pahina. “Inspirado ako sa iyo,” sabi niya. Natawa ako. Sinabi niyang may isang taon na niyang sinusulat iyon na ayon sa kanya ay binago niya ang plot ng kwento nang sumali siya sa movement at makilala ako. “Ayaw mong isali sa Palanca ito,” tanong ko sa kanya. “Bakit pa? Alam mo namang hindi ako nagsusulat para sa mga mambabasa ko,” ang buong pagmamayabang niyang tinuran. Ngumiti ako sa kanya. Ibinigay ko sa kanya ang isang ngiting hindi pa niya nasisilayan sa ibat-ibang mukha ng mundo. Bigla ay may naalala ako. “Natatandaan mo ba ang tanong mo sa akin noon?” “Alin,” ani niya. “Kung masarap ba ang strawberry kahit walang cream. Sa palagay ko alam ko na ang sagot,” ang sabi ko, nakangiti. “Ano?” “Palitan mo muna ang salitang ‘sex’ ng salitang ‘strawberry’ ang pamagat ng ginagawa mong libro,” ani ko. “At bakit naman,” ang tanong niya sa akin na may halong ngiti, isang palatandaan na nakukuha na niya ang ibig kong sabihin. “Sapagkat,” inilapit ko ang aking mukha sa kanya, “mas masarap makipagharutan sa kama kapag mahal mo ang isang tao, hindi nga ba?”

Ngunit iba kung magbiro ang buhay, hindi ka lang nito sasaktan, may kasama pa iyong pang-uuyam na para bang sinusubukan ka kung hanggang kailan ka maninindigan. Parang gustong sabihin na diwa ng buhay, hindi lang mga libro, ideya, at prinsipyo ang kailangan mong matutunan, kailangan ka ding humarap sa iyong sarili at harapin ang iyong karuwagan. Kagagaling ko lamang noon sa Bicol pagkatapos ng dalawang buwan ding pagtatanim ng kamote at kangkong sa bukirin nina nana Uling. Nagkita kami noon sa aming paboritong tagpuan. Noon ko unang nasilayan ang isang kalungkutan na hindi kayang itago ng maaliwalas na mukha. Nangyari na nga ang pinangangambahan ko. Nagdadalantao ang mahal ko, may dalawang buwan na raw ang sabi ng doktor. Hindi ako makapagsalita. Hindi ko alam ang aking sasabihin. Hindi ko alam kung sasabihin ko ba sa kanyang naduduwag ako sa mga oras na iyon. Hindi dapat mangyari ito, sigaw ng isip ko. Paano nangyari ito, tanong ng isip ko. Kailangan mong lumaban, huwag kang tutumba, pagsusumamo ng isip ko. Gusto kong maging matatag para sa kanya ngunit hindi ko kayang itago ang takot na nararamdaman ko sa oras na iyon. Akala ko kaya kong harapin ang mga problema, akala ko kaya kong lumaban para sa sarili ko, para sa aming dalawa. Nagkamali ako. Hinanapan ko ng solusyon ang kasalukuyang problema ng lipunan ngunit ngayong ako na ang magkaroon ng mabigat na pasanin ay hindi ko man lang mabigyan ng assurance ang aking sarili. Tinitigan ko siya sa mata. Kahit man lang sa nangingilid niyang mga luha’y maramdaman ko ang kanyang kalungkutan.

“Ipapalaglag ko ito.” Nabigla ako. Hindi ko inaasahan na iyon ang iniisip niyang solusyon sa aming problema. Tinitigan ko siya. Ipinadama ko sa kanya ang isang galit na pilit kong nilalabanan. Hindi siya natinag.

“Hindi pwede! Hindi yan ang sagot sa problema.” Matigas na sagot ko.

“Huwag ka nang magkunwari,” sabi niya. Parang nang-uuyam, “alam mong hindi tayo pwedeng magsama.” Alam kong hindi iyon ang gusto niyang sabihin.

“Naiintindihan mo ba ang sinasabi mo?”

“Oo!” ang matigas na sagot niya.

“Pwes, hindi mo dapat gagawin yan.”

“P_ta! Bakit ayaw mong aminin na naduduwag ka rin tulad ko. Na hindi tayo ganun kalakas katulad ng iniisip mo? Na mahina tayo katulad ng ipinaglalaban mong lipunan!”

Isang malakas na sampal ang dumapo sa kanyang pisngi. Hindi siya natinag. Heto nga ang mahal ko. Heto nga si Ruby Tuesday. Malakas. Matatag. Kupal humarap sa laban at biro ng buhay. Walang pinagsisihan. Lahat sa kanya ay nangyayari ayon sa kanyang mga desisyon, ayon sa kanyang mga kagustuhan. Gusto kong matawa sa aking sarili. Mayroon nga bang dapat pagsisihan, naisip ko. Ayoko na gusto ko nang sumuko. Parang kahapon lang, sinasabi ko sa kanyang aangkinin ko ang langit sa piling niya. Pero ngayong sumuko ang langit sa aming pagmamahalan, hindi pala namin kayang maging matatag sa piling ng mga anghel…sa piling ng isang anghel.

Iyon na ang huli naming pagkikita. Lumipas ang mga araw isang sulat ang aking natanggap na naglalaman ng isang pamamaalam at isang tseke na nagkakahalaga ng limampung libong piso. Lumipad na siya papuntang Amerika. At ang tsekeng iyon ay isang kabayaran para sa gagawin niyang pagkitil sa dapat sana’y magiging anak namin. Kabayaran sa pagtalikod ko sa magiging ina sana ng anak ko.

Katapusan

Ano nga ba ang silbi ng buhay kung sa banding huli ay malalaman mong wala ka palang napuntahan sa kabila ng mahaba-haba ring paglalakbay. Lumiko man ako, umikot-ikot man ng ilang beses, tumakbo man o naglakad lang, sa dulo pala nito’y ang daan kung saan ako nagsimula. Saan ako nagpunta kung ganoon? Saan nga ba ako nakarating? Minsan naisip ko, destinasyon nga ba ang mahalaga sa buhay o ang maiikling mga eksena ng buhay na muli nating binabalik-balikan sa pamamagitan ng makikipagharutan sa ating mga ala-ala. Parang pelikula. Hindi na pwedeng ibalik, ang tangi mo na lamang magagawa ay balikan ang isang kahapon na kaysarap damhin sa dulo ng ating balintataw. Isang bagay na nagsasabing wala ngang dapat pagsisihan. May paghihinayang man. May pagsuko man. Masasabi mang mali ang mga desisyon. Ang lahat ay naganap para tayo ay ngumiti bago man lang tayo humiga sa ating mga kanya-kanyang mga papag.

Bago igupo ng dilim ang humihina ko nang katawan.